Το κενό ως ελευθερία

Το κενό ως ελευθερία

Από τη Μάρθα Χατζηϊωάννιδου

Οι περισσότεροι άνθρωποι φοβούνται το κενό. Το περιγράφουν ως απώλεια νοήματος, ως αδράνεια, ως κάτι που πρέπει να γεμίσει γρήγορα. Κι όμως, στην ψυχολογία, το κενό δεν είναι πάντα έλλειψη. Μπορεί να είναι χώρος. Και ο χώρος είναι προϋπόθεση της ελευθερίας.

Ο Viktor Frankl, μέσα στις ακραίες συνθήκες των στρατοπέδων συγκέντρωσης, παρατήρησε κάτι που μοιάζει σχεδόν αδιανόητο: ακόμη κι όταν όλα αφαιρούνται από έναν άνθρωπο, παραμένει κάτι που δεν μπορεί να του το πάρει κανείς. Ο τρόπος που θα σταθεί απέναντι σε αυτό που του συμβαίνει. Η στάση του.

Αυτός ο εσωτερικός χώρος —το κενό ανάμεσα στο ερέθισμα και την αντίδραση— είναι η ουσία της ελευθερίας. Όχι η ελευθερία να αλλάξουμε τις συνθήκες, αλλά η ελευθερία να επιλέξουμε πώς θα υπάρξουμε μέσα σε αυτές.

Στη σύγχρονη ζωή, το κενό μας τρομάζει γιατί μας φέρνει αντιμέτωπους με τον εαυτό μας χωρίς περισπασμούς. Χωρίς ρόλους, χωρίς τίτλους, χωρίς εξωτερική επιβεβαίωση. Όμως ακριβώς εκεί, σε αυτό το άδειο σημείο, γεννιέται η δυνατότητα επιλογής.

Όταν όλα είναι γεμάτα —πρόγραμμα, υποχρεώσεις, θόρυβος— λειτουργούμε μηχανικά. Όταν υπάρχει κενό, αναδύεται η ερώτηση: «Ποιος είμαι όταν δεν κάνω τίποτα για να αποδείξω κάτι;». Αυτή η ερώτηση δεν είναι άνετη. Είναι όμως ελευθερωτική.

Ο Frankl δεν μίλησε για αισιοδοξία. Μίλησε για ευθύνη. Για την ευθύνη να επιλέξουμε τη στάση μας ακόμη και όταν δεν μπορούμε να επιλέξουμε τις συνθήκες. Αυτό δεν γεμίζει το κενό. Το καθιστά βιώσιμο.

Ίσως, λοιπόν, το κενό να μην είναι κάτι που πρέπει να αποφύγουμε. Ίσως είναι το σημείο όπου σταματά η αυτόματη ζωή και αρχίζει η συνειδητή. Εκεί όπου, για πρώτη φορά, δεν αντιδρούμε — αλλά επιλέγουμε.

Μάρθα Χατζηϊωάννιδου

Ψυχολόγος Γνωστικής Συμπεριφορικής Προσέγγισης

MSc Κλινικής Ψυχολογίας