Η σιωπηλή εξάντληση των “δυνατών” ανθρώπων

Η σιωπηλή εξάντληση των “δυνατών” ανθρώπων

Από τη Μάρθα Χατζηϊωάννιδου

Υπάρχει μια κατηγορία ανθρώπων που σπάνια ζητά βοήθεια. Είναι αυτοί που όλοι περιγράφουν ως «δυνατούς». Εκείνοι που αντέχουν, που στηρίζουν, που βρίσκουν λύσεις όταν οι άλλοι καταρρέουν. Στην κοινωνική και οικογενειακή δυναμική, αυτοί οι άνθρωποι καταλαμβάνουν συχνά τον ρόλο του σταθεροποιητή.

Είναι ο άνθρωπος που θα σηκώσει το τηλέφωνο στις 3 τα ξημερώματα, που θα κρατήσει την ψυχραιμία του σε κρίση, που θα «βρει άκρη». Ωστόσο, πίσω από αυτή τη λειτουργική εικόνα, κρύβεται ένα ψυχολογικό φαινόμενο που σπάνια συζητείται: η σιωπηλή εξάντληση των δυνατών ανθρώπων. Από γνωστική και συμπεριφορική σκοπιά, οι «δυνατοί» μαθαίνουν νωρίς ότι η αξία τους συνδέεται με τη χρησιμότητα.

Όταν ένα παιδί επαινείται κυρίως επειδή είναι υπεύθυνο, ώριμο ή βοηθητικό, εσωτερικεύει την πεποίθηση ότι πρέπει να αντέχει για να αξίζει. Δεν μαθαίνει απλώς να προσφέρει — μαθαίνει ότι δεν επιτρέπεται να λυγίζει. Αυτή η γνωστική καταγραφή μεταφέρεται στην ενήλικη ζωή.

Ο άνθρωπος συνεχίζει να λειτουργεί ως στήριγμα, αλλά όχι απαραίτητα από ελεύθερη επιλογή. Λειτουργεί από ταυτότητα. Αν πάψει να είναι δυνατός, φοβάται ότι θα χάσει την αξία του μέσα στις σχέσεις. Η συνεχής αυτορρύθμιση χωρίς εκτόνωση οδηγεί σε συναισθηματική αποσύνδεση. Ο οργανισμός μπαίνει σε μια κατάσταση χρόνιας εγρήγορσης. Το νευρικό σύστημα παραμένει ενεργοποιημένο, ακόμη κι όταν δεν υπάρχει εξωτερική απειλή.

Αυτό δημιουργεί κόπωση που δεν αποκαθίσταται με ξεκούραση, γιατί είναι ψυχική και όχι σωματική. Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά συμπτώματα είναι το αίσθημα κενού. Όχι θλίψη — κενό. Οι «δυνατοί» συχνά δεν επιτρέπουν στον εαυτό τους να νιώσει πλήρως. Καταστέλλουν φόβο, θυμό, απογοήτευση, για να συνεχίσουν να λειτουργούν. Με τον χρόνο, όμως, η καταστολή συναισθήματος μειώνει και την ικανότητα χαράς.

Ένα άλλο στοιχείο είναι η μοναξιά. Όχι κοινωνική, αλλά υπαρξιακή. Είναι ο άνθρωπος που όλοι έχουν, αλλά ο ίδιος δεν έχει κανέναν με τον ίδιο τρόπο. Δεν ξέρει πώς να στηριχτεί, γιατί ποτέ δεν έμαθε. Η θεραπευτική παρατήρηση δείχνει ότι η αποκατάσταση δεν ξεκινά με αλλαγή συμπεριφοράς, αλλά με αναγνώριση δικαιώματος. Δικαίωμα στην αδυναμία, στο «δεν μπορώ», στο «κουράστηκα». Για πολλούς δυνατούς ανθρώπους, αυτή είναι η πιο δύσκολη φράση. Η αυτοπαρατήρηση εδώ είναι κρίσιμη.

Ρωτώ τον εαυτό μου:

– Προσφέρω γιατί θέλω ή γιατί φοβάμαι να μη χάσω αξία;

– Ζητώ βοήθεια όταν τη χρειάζομαι;

– Υπάρχει κάποιος που με στηρίζει όπως στηρίζω; Η δύναμη δεν μετριέται από το πόσο αντέχεις χωρίς στήριξη. Μετριέται από το πόσο επιτρέπεις στον εαυτό σου να είναι ανθρώπινος.

Γιατί ο πραγματικά δυνατός άνθρωπος δεν είναι αυτός που δεν λυγίζει ποτέ. Είναι αυτός που λυγίζει, αναγνωρίζει το όριό του και επιλέγει να μην διαλυθεί προσπαθώντας να σώσει τους πάντες. Η σιωπηλή εξάντληση θεραπεύεται όταν η δύναμη παύει να είναι ρόλος και γίνεται επιλογή.

Όταν ο άνθρωπος καταλαβαίνει ότι δεν χρειάζεται να είναι σωτήρας για να αξίζει αγάπη. Και τότε συμβαίνει κάτι οξύμωρο: Όταν επιτρέπεις στον εαυτό σου να μην είναι πάντα δυνατός… γίνεσαι πραγματικά ανθεκτικός.

Μάρθα Χατζηϊωάννιδου

Ψυχολόγος Γνωστικής Συμπεριφορικής Προσέγγισης

Μεταπτυχιακό στην Κλινική Ψυχολογία