Η ψυχολογία της εσωτερικής αντοχής όταν όλα διαλύονται

Η ψυχολογία της εσωτερικής αντοχής όταν όλα διαλύονται

της Μάρθας Χατζηϊωάννιδου *

Υπάρχουν περίοδοι στη ζωή όπου ο άνθρωπος νιώθει ότι όλα όσα τον κρατούσαν σταθερό καταρρέουν ταυτόχρονα. Σχέσεις αλλάζουν, βεβαιότητες χάνονται, ρόλοι που θεωρούνταν μόνιμοι παύουν να υπάρχουν.

Σε αυτές τις φάσεις δεν δοκιμάζεται η επιτυχία, αλλά η εσωτερική αντοχή. Δηλαδή η ικανότητα του ψυχισμού να παραμένει λειτουργικός μέσα στο χάος.Η εσωτερική αντοχή δεν είναι έμφυτη ιδιότητα. Δεν γεννιούνται κάποιοι «δυνατοί» και άλλοι «αδύναμοι». Είναι αποτέλεσμα ψυχικών μηχανισμών που διαμορφώνονται από εμπειρίες, πρότυπα και τρόπο σκέψης. Στη γνωστική ψυχολογία, η αντοχή συνδέεται άμεσα με την ερμηνεία των γεγονότων και όχι μόνο με τα ίδια τα γεγονότα. Δύο άνθρωποι μπορεί να βιώσουν την ίδια απώλεια και να την επεξεργαστούν εντελώς διαφορετικά.Όταν ο νους ερμηνεύει μια κρίση ως οριστικό τέλος, ενεργοποιείται αίσθημα αβοηθησίας. Όταν όμως την αντιλαμβάνεται ως μεταβατική φάση, ενεργοποιούνται μηχανισμοί προσαρμογής.

Η πραγματικότητα δεν αλλάζει — αλλάζει η ψυχική θέση μέσα σε αυτήν. Ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά των ανθεκτικών ανθρώπων είναι η ανοχή στη δυσφορία. Δεν σημαίνει ότι δεν πονάνε. Σημαίνει ότι δεν πανικοβάλλονται από τον πόνο. Μπορούν να τον αντέξουν χωρίς να διαλυθούν ή να τον αποφύγουν με καταστροφικούς τρόπους. Σημαντικό ρόλο παίζει και η εσωτερική αφήγηση. Ο άνθρωπος που λέει «γιατί σε μένα;» εγκλωβίζεται. Ο άνθρωπος που λέει «τι χρειάζεται να μάθω;» κινητοποιείται.

Η δεύτερη στάση δεν αναιρεί τον πόνο — του δίνει όμως κατεύθυνση. Η εσωτερική αντοχή χτίζεται και μέσα από μικρές πράξεις συνέχειας. Να συνεχίζεις να λειτουργείς, να φροντίζεις βασικές ανάγκες, να κρατάς ρουτίνες ακόμη και όταν όλα μοιάζουν μάταια. Αυτές οι πράξεις λειτουργούν ρυθμιστικά για το νευρικό σύστημα και επαναφέρουν αίσθηση ελέγχου.

Ένας ακόμη παράγοντας είναι η αποδοχή του περιορισμού. Η αντοχή δεν σημαίνει ότι μπορώ να ελέγξω τα πάντα. Σημαίνει ότι μπορώ να σταθώ ψυχικά ακόμη κι όταν δεν ελέγχω σχεδόν τίποτα.

Στην κλινική παρατήρηση, οι άνθρωποι που διαλύονται περισσότερο σε κρίσεις είναι συχνά εκείνοι που είχαν χτίσει την ταυτότητά τους πάνω στη σταθερότητα. Όταν αυτή χάνεται, χάνεται και το «ποιος είμαι». Αντίθετα, όσοι έχουν εσωτερικά πολλαπλά στηρίγματα προσαρμόζονται ευκολότερα.

Η κρίση, όσο οξύ κι αν ακούγεται, λειτουργεί αποκαλυπτικά. Δείχνει τι μέσα μας είναι εύθραυστο και τι είναι πραγματικά σταθερό.

Η εσωτερική αντοχή δεν είναι να μη σπάσεις ποτέ. Είναι να μπορείς να σπας και να επανασυντίθεσαι χωρίς να χάνεις τον πυρήνα σου. Και τελικά, δεν είναι η απουσία κατάρρευσης που δείχνει δύναμη — αλλά η ικανότητα να στέκεσαι όρθιος ενώ γνωρίζεις ότι θα μπορούσες να έχεις διαλυθεί.

*Μάρθα Χατζηϊωάννιδου

Ψυχολόγος Γνωστικής Συμπεριφορικής Προσέγγισης

Μεταπτυχιακό στην Κλινική Ψυχολογία