Όπου κοιτάς, εκεί κατευθύνεσαι: τι σημαίνει πραγματικά η παρατήρηση

Όπου κοιτάς, εκεί κατευθύνεσαι: τι σημαίνει πραγματικά η παρατήρηση

Από τη Μάρθα Χατζηϊωαννίδου

Στη φυσική, υπάρχει ένα από τα πιο παρεξηγημένα αλλά και πιο εντυπωσιακά ευρήματα του 20ού αιώνα: το αποτέλεσμα της παρατήρησης. Σε πειράματα κβαντικής φυσικής, όπως το γνωστό πείραμα της διπλής σχισμής, έχει παρατηρηθεί ότι τα σωματίδια δεν συμπεριφέρονται με τον ίδιο τρόπο όταν παρατηρούνται και όταν δεν παρατηρούνται. Η ίδια η μέτρηση επηρεάζει το αποτέλεσμα.

Αυτό δεν σημαίνει ότι «η σκέψη δημιουργεί την ύλη» με μαγικό τρόπο. Σημαίνει ότι στο επίπεδο των μικροσκοπικών φαινομένων, η παρατήρηση —δηλαδή η αλληλεπίδραση με ένα σύστημα— αλλάζει την κατάστασή του. Το σωματίδιο δεν «αποφασίζει» επειδή το κοιτάμε. Αλλά το σύστημα δεν είναι ανεξάρτητο από τη διαδικασία μέτρησης.

Αυτό το επιστημονικό γεγονός έχει συχνά μεταφερθεί λανθασμένα στην καθημερινή ζωή. Όμως, σε ψυχολογικό επίπεδο, υπάρχει μια ουσιαστική αναλογία που αξίζει να κατανοηθεί: η προσοχή δεν είναι ουδέτερη.

Ο ανθρώπινος νους λειτουργεί με τρόπο παρόμοιο ως προς την εστίαση. Από τα αμέτρητα ερεθίσματα που υπάρχουν κάθε στιγμή, επιλέγει ελάχιστα. Αυτά που προσέχει, αυτά που “μετρά”, αυτά που επεξεργάζεται. Και αυτή η επιλογή δεν είναι παθητική. Διαμορφώνει την εμπειρία.

Στην ψυχολογία γνωρίζουμε ότι η προσοχή καθοδηγεί:

• τι θα θυμόμαστε
• τι θα μας επηρεάσει συναισθηματικά
• πώς θα ερμηνεύσουμε τα γεγονότα

Δύο άνθρωποι μπορεί να βρίσκονται στην ίδια κατάσταση και να βιώνουν εντελώς διαφορετική πραγματικότητα, όχι επειδή η πραγματικότητα αλλάζει, αλλά επειδή η εστίαση αλλάζει.

Όταν η προσοχή είναι σταθερά στραμμένη στην απειλή, ο κόσμος βιώνεται ως επικίνδυνος. Όταν είναι στραμμένη στην έλλειψη, η ζωή μοιάζει ανεπαρκής. Όταν είναι στραμμένη στην αποτυχία, κάθε εμπόδιο επιβεβαιώνει αυτή την αφήγηση. Δεν δημιουργούμε τα γεγονότα, αλλά δημιουργούμε τη σημασία τους.

Η φράση «όπου κοιτάς, εκεί θα πας» δεν είναι μεταφυσική. Είναι λειτουργική. Ο νους τείνει να κινείται προς αυτό που παρατηρεί συστηματικά. Επενδύει ενέργεια, χρόνο και συναίσθημα εκεί. Και αυτό επηρεάζει τις επιλογές, τις αντιδράσεις και τελικά την πορεία.

Όπως στη φυσική η μέτρηση δεν είναι ανεξάρτητη από το σύστημα, έτσι και στη ζωή η προσοχή δεν είναι ανεξάρτητη από την εμπειρία. Δεν είμαστε απλοί θεατές της πραγματικότητας. Είμαστε συμμετέχοντες παρατηρητές.

Η κατανόηση αυτή δεν μας δίνει παντοδυναμία. Μας δίνει όμως ευθύνη. Όχι για το τι συμβαίνει, αλλά για το πού στρέφουμε σταθερά το βλέμμα μας. Γιατί εκεί, αργά και σταθερά, κατευθύνεται και η ζωή μας.

Μάρθα Χατζηϊωαννίδου

Ψυχολόγος Γνωστικής Συμπεριφορικής Προσέγγισης

MSc Κλινικής Ψυχολογίας