Πώς μιλάμε για την ψυχική δυσκολία χωρίς στίγμα

Της Ματίνας Λαδικού, ψυχοθεραπεύτριας, ιδρύτριας του Art of Mind

«Μην είσαι υπερβολικός», «Όλοι έχουμε άγχος», «Πάρε τον εαυτό σου στα χέρια σου», «Αυτός είναι για δέσιμο». Τις περισσότερες από αυτές τις φράσεις τις έχουμε πει ή ακούσει χωρίς κακή πρόθεση, σε μια κουβέντα στο καφενείο, στο τραπέζι της οικογένειας ή στη δουλειά. Κι όμως, για έναν άνθρωπο που περνά μια ψυχική δυσκολία, οι λέξεις αυτές μπορεί να είναι ο λόγος που θα κρατήσει όσα ζει κρυφά για ακόμη έναν χρόνο.

Το στίγμα δεν είναι αφηρημένη έννοια, έχει μετρήσιμες συνέπειες. Μια συστηματική ανασκόπηση 144 μελετών, με περισσότερους από 90.000 συμμετέχοντες, έδειξε ότι το στίγμα απομακρύνει τους ανθρώπους από την αναζήτηση βοήθειας και ότι κατατάσσεται τέταρτο ανάμεσα στα εμπόδια που τους κρατούν μακριά από αυτήν, με συχνότερο τον φόβο του τι θα γίνει αν το μάθουν οι άλλοι (Clement κ.ά., 2015). Και στη χώρα μας ο φόβος αυτός είναι μεγάλος: σε ευρωπαϊκή έρευνα του 2022, το 66% των εργαζομένων στην Ελλάδα, δηλαδή δύο στους τρεις, θεωρούσε ότι θα έβλαπτε την καριέρα του αν μιλούσε ανοιχτά για ένα πρόβλημα ψυχικής υγείας (EU-OSHA, 2022).

Για να βοηθήσουμε δεν χρειάζεται να είμαστε ειδικοί· χρειάζεται μόνο να προσέξουμε λίγο περισσότερο πώς μιλάμε.

Ο άνθρωπος δεν είναι η δυσκολία του

Υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα στο «είναι καταθλιπτικός» και στο «περνά κατάθλιψη». Η πρώτη φράση κάνει τη δυσκολία ταυτότητα, σαν να μην υπάρχει τίποτε άλλο σε αυτόν τον άνθρωπο, ενώ η δεύτερη την περιγράφει ως κάτι που ζει τώρα και που μπορεί να αλλάξει. Το ίδιο ισχύει για το «είναι ψυχάκιας», το «είναι σχιζοφρενής» ή το «είναι νευρωτική». Όταν μιλάμε πρώτα για τον άνθρωπο και μετά για τη δυσκολία, του αφήνουμε χώρο να είναι κάτι περισσότερο από αυτήν.

Οι διαγνώσεις δεν είναι επίθετα της καθημερινότητας

«Είμαι λίγο OCD με την τάξη», «Σήμερα ήμουν τελείως διπολική», «Έπαθα κατάθλιψη που έχασε η ομάδα». Τις λέμε για να περιγράψουμε μια διάθεση και συνήθως δεν τις εννοούμε κυριολεκτικά. Για όποιον ζει πραγματικά με ιδεοψυχαναγκασμούς, με διπολική διαταραχή ή με κατάθλιψη, όμως, οι εκφράσεις αυτές κάνουν μια σοβαρή εμπειρία να ακούγεται σαν αστείο ή σαν ιδιοτροπία. Δεν χρειάζεται να γίνουμε αυστηροί με τον εαυτό μας, αρκεί να το προσέχουμε.

Όταν κάποιος μας εμπιστευτεί κάτι

Η πιο σημαντική στιγμή είναι όταν ένας φίλος, ένας συνάδελφος ή ένα μέλος της οικογένειας μάς πει ότι δεν είναι καλά. Τότε συνήθως βιαζόμαστε να βοηθήσουμε με συμβουλές ή να καθησυχάσουμε: «Θα περάσει», «Μην το σκέφτεσαι», «Άλλοι είναι χειρότερα». Αυτό που βοηθά περισσότερο είναι πιο απλό:

• να ακούσεις χωρίς να διακόψεις και χωρίς να βιαστείς να το λύσεις·
• να πεις «Σε ευχαριστώ που μου το είπες» ή «Καταλαβαίνω ότι είναι δύσκολο»·
• να ρωτήσεις «Τι θα σε βοηθούσε τώρα;» αντί να υποθέσεις τι χρειάζεται·
• να κρατήσεις για τον εαυτό σου όσα σου εμπιστεύτηκε, εκτός αν υπάρχει κίνδυνος για τη ζωή του.

Συχνά, αυτό που δίνει κουράγιο για το επόμενο βήμα δεν είναι μια σοφή συμβουλή, αλλά η εμπειρία ότι κάποιος άκουσε χωρίς να κρίνει, και αυτό είναι κάτι που μπορούμε να προσφέρουμε όλοι.

Ας μιλάμε και για τη θεραπεία με το όνομά της

Το στίγμα δεν αφορά μόνο τη δυσκολία αλλά και τη βοήθεια. Αρκετοί άνθρωποι πηγαίνουν σε ψυχοθεραπεία και λένε στο σπίτι ότι έχουν «μια δουλειά», ενώ άλλοι αποφεύγουν να ζητήσουν βοήθεια επειδή φοβούνται τι θα πει ο κόσμος. Όταν μιλάμε για τη θεραπεία όπως μιλάμε για ένα ραντεβού στον οδοντίατρο, απλά και χωρίς ψίθυρους, κάνουμε τον δρόμο πιο εύκολο για όποιον έρθει μετά από εμάς.

Αν εσύ ή κάποιος γύρω σου περνά κάτι πολύ δύσκολο και μιλά για αυτοκτονία ή για να βλάψει τον εαυτό του, μην το προσπεράσεις: τηλεφώνησε στο 1018 (αστική χρέωση) ή στο 10306, και αν υπάρχει άμεσος κίνδυνος, στο 112.

Οι λέξεις δεν θεραπεύουν από μόνες τους, μπορούν όμως να ανοίξουν ή να κλείσουν μια πόρτα. Κάθε φορά που επιλέγουμε μια πιο προσεκτική λέξη, κάποιος γύρω μας ίσως νιώσει ότι μπορεί, επιτέλους, να μιλήσει.

Πηγές

Clement, S., Schauman, O., Graham, T., Maggioni, F., Evans-Lacko, S., Bezborodovs, N., … Thornicroft, G. (2015). What is the impact of mental health-related stigma on help-seeking? A systematic review of quantitative and qualitative studies. Psychological Medicine, 45(1), 11–27.

EU-OSHA (2022). Flash Eurobarometer OSH Pulse: Occupational safety and health in post-pandemic workplaces – Greece.

—

Η Ματίνα Λαδικού είναι ψυχοθεραπεύτρια και ιδρύτρια του Art of Mind, κέντρου ψυχοθεραπείας στην Πάτρα. Ασκεί ψυχοθεραπεία από το 2019, είναι εκπαιδευμένη στη Βιοθυμική Ψυχοθεραπεία και στη Συμβουλευτική Ψυχικής Υγείας, και δουλεύει με ενήλικες, ζευγάρια, εφήβους και γονείς, στην Πάτρα και online. https://artofmind.gr/matina-ladikou/