Ο εθισμός δεν είναι «αδυναμία χαρακτήρα». Είναι ασθένεια

Ο εθισμός δεν είναι «αδυναμία χαρακτήρα». Είναι ασθένεια

Μάρθα Χατζηϊωαννίδου*

Υπάρχει μια φράση που, όσο επαναλαμβάνεται, τόσο πληγώνει: «Αν ήθελε, θα το έκοβε». Πίσω της κρύβεται μια παρεξήγηση που βαραίνει όχι μόνο τους ανθρώπους που παλεύουν με εξαρτήσεις, αλλά και τις οικογένειές τους. Ο εθισμός δεν είναι επιλογή χαρακτήρα. Δεν είναι κακία. Δεν είναι «αδυναμία». Είναι ασθένεια – μια σύνθετη κατάσταση που επηρεάζει τον εγκέφαλο, τη συμπεριφορά, τη ρύθμιση του συναισθήματος και τη λήψη αποφάσεων.

Όταν η επιβίωση γίνεται συνήθεια

Όταν ένας άνθρωπος παλεύει με εθισμό, το μυαλό του δεν λειτουργεί όπως στην καθημερινή, «καθαρή» λογική. Λειτουργεί αυτόματα: με συνήθεια, μνήμη και επιβίωση. Η ουσία ή η συμπεριφορά (αλκοόλ, ουσίες, τζόγος, φαγητό, οθόνες κ.ά.) δεν είναι απλώς «απόλαυση». Συχνά είναι ένας γρήγορος, γνωστός τρόπος ανακούφισης από άγχος, ντροπή, θλίψη, κενό, μοναξιά ή ψυχικό πόνο.

Με τον χρόνο, ο εγκέφαλος μαθαίνει ότι αυτός ο δρόμος «δουλεύει» άμεσα, ακόμη κι αν καταστρέφει μακροπρόθεσμα. Έτσι, η επιλογή μικραίνει και ο αυτοματισμός μεγαλώνει. Γι’ αυτό και ο εθισμός μοιάζει παράλογος στους γύρω: επειδή δεν οδηγείται από λογική, αλλά από έναν ισχυρό κύκλο ανακούφισης και επανάληψης.

Υποτροπή: όχι απόδειξη ότι «δεν θέλει»

Η υποτροπή είναι από τα πιο παρεξηγημένα κομμάτια της θεραπευτικής διαδικασίας. Για πολλούς, σημαίνει αποτυχία. Για την κλινική πραγματικότητα, όμως, συχνά σημαίνει κάτι άλλο: ότι ο άνθρωπος χρειάζεται περισσότερη στήριξη, περισσότερη γνώση, περισσότερη θεραπεία.

Η υποτροπή μπορεί να συμβεί όταν:

• ενεργοποιούνται παλιά «ερεθίσματα» (χώροι, άνθρωποι, συναισθήματα),
• υπάρχουν υψηλά επίπεδα στρες ή απώλειας,
• δεν έχουν δουλευτεί οι βαθύτεροι μηχανισμοί (τραύμα, ρύθμιση συναισθήματος, αυτοεικόνα),
• λείπει ένα σταθερό υποστηρικτικό πλαίσιο.

Δεν σημαίνει ότι «δεν προσπάθησε». Συχνά σημαίνει ότι προσπάθησε μόνος, με ελάχιστα εργαλεία, μέσα σε έναν εγκέφαλο που έχει μάθει να επιστρέφει στον γνωστό δρόμο όταν πιέζεται.

Η στάση της οικογένειας: θυμός ή επανασύνδεση;

Όταν ένας άνθρωπος «πέφτει», οι κοντινοί του άνθρωποι συχνά γεμίζουν θυμό, φόβο και εξάντληση. Αυτά τα συναισθήματα είναι κατανοητά. Όμως, ο τρόπος που εκφράζονται μπορεί να κάνει τη διαφορά ανάμεσα στη συνέχιση της θεραπείας και στην εγκατάλειψή της.

Η απόρριψη, η ντροπή, οι ταμπέλες («είσαι ανεύθυνος», «είσαι ψεύτης», «δεν έχεις θέληση») σπάνια θεραπεύουν. Αντίθετα, ενισχύουν την απομόνωση – και η απομόνωση είναι πρόσφορο έδαφος για τον εθισμό. Εκεί που υπάρχει ντροπή, η ανάγκη για «μούδιασμα» μεγαλώνει.

Η κατανόηση δεν σημαίνει ανοχή στη βλάβη. Σημαίνει να κρατάμε δύο αλήθειες μαζί:

• «Σε αγαπώ και σε βλέπω».
• «Χρειάζονται όρια και θεραπεία για να προστατευτείς».

Η θεραπεία είναι διαδρομή

Ο εθισμός αντιμετωπίζεται όπως κάθε ασθένεια: με φροντίδα, θεραπευτικό πλάνο, εκπαίδευση, πρόληψη υποτροπής, υποστήριξη. Δεν είναι γραμμική πορεία. Έχει βήματα μπροστά και, κάποιες φορές, πισωγυρίσματα. Αυτό δεν ακυρώνει τη διαδρομή· την περιγράφει.

Αν αγαπάτε κάποιον που προσπαθεί και πέφτει, μην τον εγκαταλείπετε. Σταθείτε δίπλα του με τρόπο που βοηθά: ενθαρρύνοντας τη θεραπεία, ζητώντας και εσείς υποστήριξη ως οικογένεια, βάζοντας σαφή όρια όπου χρειάζονται, και κρατώντας ανοιχτή την πόρτα της επανασύνδεσης.

Γιατί κανείς δεν θεραπεύεται μόνος. Και, πολύ συχνά, η πιο καθοριστική παρέμβαση δεν είναι ένα «μάθημα ηθικής», αλλά μια σταθερή ανθρώπινη παρουσία που λέει: «Δεν είσαι το πρόβλημά σου. Είσαι άνθρωπος που παλεύει. Και υπάρχει δρόμος».

Μάρθα Χατζηϊωαννίδου Ψυχολόγος – Γνωστικής Συμπεριφορικής ΠροσέγγισηςMSc Κλινική Ψυχολογία

Η Μάρθα Χατζηϊωάννιδου είναι ψυχολόγος, κάτοχος μεταπτυχιακού τίτλου (MSc) στην Κλινική Ψυχολογία, με διεθνή κατάρτιση και πολυετή εμπειρία στη συμβουλευτική, τη διαχείριση κρίσεων και την υποστήριξη σε ατομικό και οργανωσιακό επίπεδο. Γεννήθηκε στη Γερμανία και είναι απόφοιτος του Γερμανικού Gymnasium (Abitur). Σπούδασε Ψυχολογία με γνωστική–συμπεριφορική κατεύθυνση στο University of East London και απέκτησε μεταπτυχιακό τίτλο (MSc) στην Κλινική Ψυχολογία από το University of Essex. 

Έχει δραστηριοποιηθεί ως σύμβουλος σε θέματα διαχείρισης κρίσεων και οργανωσιακής υποστήριξης για μεγάλους οργανισμούς και πολυεθνικές εταιρείες στη Γερμανία, τη Βουλγαρία και την Ελλάδα. Παράλληλα, διαθέτει κλινική εμπειρία από τη θητεία της στην Ψυχιατρική Κλινική του Γενικού Νοσοκομείου Ξάνθης. Ασκεί το επάγγελμα του ψυχολόγου στο ιδιωτικό της γραφείο με επίσημη Άδεια Ασκήσεως Επαγγέλματος (Α.Π. 343471/2038). Είναι πιστοποιημένη στη χρήση εξειδικευμένων ψυχομετρικών εργαλείων, όπως το MMPI-2, και εργάζεται με απόλυτο σεβασμό στη δεοντολογία και την επιστημονική εγκυρότητα.

Στο πλαίσιο της επαγγελματικής της δραστηριότητας, έχει την επιστημονική εποπτεία και την ψυχολογική χαρτογράφηση του πειράματος «ΤΟ ΚΕΛΙ», διασφαλίζοντας ότι η μεθοδολογία, η ανάλυση της ανθρώπινης συμπεριφοράς και η διαχείριση των συμμετεχόντων πραγματοποιούνται με αυστηρή τήρηση των αρχών της κλινικής δεοντολογίας και της επιστημονικής εγκυρότητας. Η συγγραφική της δραστηριότητα περιλαμβάνει το βιβλίο «3 Ώρες», στο οποίο εστιάζει στη διερεύνηση της ανθρώπινης ψυχοσύνθεσης και στη διαχείριση του χρόνου και των συναισθημάτων υπό συνθήκες πίεσης. Παράλληλα, έχει αναπτύξει έντονη κοινωνική δράση, έχοντας υπάρξει Πρόεδρος και παραμένοντας ενεργό μέλος του συλλόγου Restart Ξάνθης, συμβάλλοντας σε πρωτοβουλίες κοινωνικής υποστήριξης και ψυχοκοινωνικής ενδυνάμωσης.