Στέλιος Ράμφος: Η γλώσσα ενώνει το παρελθόν με το παρόν

Οι προβληματισμοί του για την εκπαίδευση, τη γλώσσα και την κρίση της παιδείας

Ο Στέλιος Ράμφος είχε ασχοληθεί εκτενώς με ζητήματα παιδείας, εκπαίδευσης και γλώσσας, εκφράζοντας ήδη από τη δεκαετία του 1980 έντονο προβληματισμό για την πορεία του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος.

Σε συνέντευξή του το 1983 είχε χαρακτηρίσει ιδιαίτερα προβληματική την κατάσταση στα ελληνικά σχολεία, υποστηρίζοντας ότι η υποχώρηση της ποιότητας της παιδείας αποτελούσε ένδειξη μιας γενικότερης κρίσης της ελληνικής κοινωνίας. Κατά την άποψή του, οι αλλαγές που είχαν προηγηθεί στην εκπαίδευση, αλλά και ο τρόπος με τον οποίο συνεχίστηκαν, είχαν οδηγήσει σε σημαντική αποδυνάμωση του εκπαιδευτικού έργου.

Ιδιαίτερα επικριτικός ήταν απέναντι στην αντίληψη ότι η εκπαίδευση πρέπει να απαιτεί ολοένα και λιγότερη προσπάθεια από τον μαθητή και να επηρεάζεται υπερβολικά από την πολιτική. Όπως υποστήριζε, ο σκοπός του σχολείου δεν θα έπρεπε να περιορίζεται στη μετάδοση πληροφοριών, αλλά να συμβάλλει στη διαμόρφωση ανθρώπων με κρίση, δημιουργικότητα, υπευθυνότητα και κοινωνική συνείδηση.

Ποιος πρέπει να είναι ο ρόλος του σχολείου

Για τον Ράμφο, βασική αποστολή της εκπαίδευσης ήταν να βοηθήσει το παιδί να περάσει από το οικογενειακό περιβάλλον στην ευρύτερη κοινωνία. Το σχολείο, επομένως, δεν θα έπρεπε απλώς να γεμίζει τους μαθητές με γνώσεις, αλλά να καλλιεργεί τον χαρακτήρα τους και να τους βοηθά να αναπτύξουν αξίες και ιδανικά.

Η εκπαίδευση, σύμφωνα με τη σκέψη του, θα έπρεπε να ενισχύει τη βούληση και την πνευματική καλλιέργεια, δίνοντας στους νέους τα εφόδια ώστε να εξελίσσονται δημιουργικά και να συμμετέχουν ουσιαστικά στην κοινωνική ζωή.

Παράλληλα, θεωρούσε ότι η κρίση της εκπαίδευσης δεν ήταν αποκλειστικά ελληνικό φαινόμενο. Πολλά εκπαιδευτικά συστήματα διεθνώς είχαν στραφεί περισσότερο στην κάλυψη των αναγκών του κράτους, της οικονομίας και της αγοράς εργασίας, δίνοντας μεγαλύτερη έμφαση στην απόκτηση τίτλων και επαγγελματικών προσόντων.

Κατά τον ίδιο, η Ελλάδα υιοθέτησε αυτές τις τάσεις και οδηγήθηκε σε ακόμη μεγαλύτερες υπερβολές, με αποτέλεσμα η εκπαίδευση να απομακρύνεται από τον βασικό στόχο της πνευματικής και ηθικής καλλιέργειας.

Η απαισιοδοξία για την κατάσταση της παιδείας

Ο Στέλιος Ράμφος εμφανιζόταν ιδιαίτερα απαισιόδοξος για τη δυνατότητα άμεσης αλλαγής της κατάστασης. Θεωρούσε ότι τόσο η κυβέρνηση όσο και η αντιπολίτευση δεν αντιμετώπιζαν το πρόβλημα στην πραγματική του διάσταση, ενώ οι πολιτικές σκοπιμότητες συχνά υπερίσχυαν της ανάγκης για ουσιαστικές μεταρρυθμίσεις.

Παρά ταύτα, άφηνε ανοιχτό το ενδεχόμενο μιας διαφορετικής πορείας, υπό την προϋπόθεση ότι η εκπαιδευτική πολιτική θα έθετε στο επίκεντρο τον άνθρωπο και όχι αποκλειστικά τις ανάγκες του κράτους.

Για τον ίδιο, στόχος θα έπρεπε να είναι η δημιουργία ανθρώπων με ισχυρό χαρακτήρα, αυτογνωσία και διάθεση συνεχούς προσωπικής βελτίωσης. Η παιδεία, επομένως, θα έπρεπε να καλλιεργεί ανθρώπους που μπορούν να αντιμετωπίζουν τις δυσκολίες της ιστορίας και της ζωής χωρίς να εγκαταλείπουν τις αρχές και τις αξίες τους.

Η γλώσσα και το ζήτημα της διγλωσσίας

Ιδιαίτερο μέρος της σκέψης του αφορούσε και το γλωσσικό ζήτημα. Ο Ράμφος ασκούσε κριτική σε αυτό που θεωρούσε τεχνητή και υπερβολικά ιδεολογικοποιημένη χρήση της γλώσσας, υποστηρίζοντας ότι η γλωσσική εξέλιξη δεν πρέπει να επιβάλλεται μηχανιστικά από διοικητικούς ή πολιτικούς παράγοντες.

Παράλληλα, αμφισβητούσε την άποψη ότι η ελληνική ιστορία χαρακτηρίζεται από την ύπαρξη δύο εντελώς διαφορετικών γλωσσών. Κατά τη δική του προσέγγιση, η αρχαία ελληνική δεν εξαφανίστηκε, αλλά μετασχηματίστηκε μέσα στους αιώνες, ακολουθώντας την πορεία και τις αλλαγές του ελληνικού πολιτισμού.

Έτσι, η γραπτή και η προφορική μορφή της γλώσσας βρίσκονται σε διαρκή αλληλεπίδραση. Η ζωντανή ομιλία επηρεάζει τον γραπτό λόγο, ενώ ο γραπτός λόγος με τη σειρά του εμπλουτίζει και εξελίσσει την καθημερινή γλώσσα.

Πέρα από τη διαμάχη δημοτικισμού και λογιωτατισμού

Ο Ράμφος θεωρούσε ότι τόσο ο δημοτικισμός όσο και ο λογιωτατισμός αποτελούν διαφορετικές εκφράσεις μιας ευρύτερης ιστορικής διαδρομής. Κατά την άποψή του, η αντιπαράθεση μεταξύ των δύο ρευμάτων δεν μπορεί να αποτυπώσει από μόνη της τον τρόπο με τον οποίο εξελίχθηκε ο ελληνικός λόγος.

Η ελληνική γλώσσα, όπως υποστήριζε, έχει τη δυνατότητα να συνδέει διαφορετικές εποχές και να μεταφέρει στοιχεία του παρελθόντος στο παρόν. Μέσα από αυτή τη συνεχή σχέση δημιουργήθηκαν σημαντικά έργα και μορφές του ελληνικού λόγου, από την εκκλησιαστική παράδοση μέχρι συγγραφείς και ιστορικά πρόσωπα όπως ο Νικόδημος ο Αγιορείτης, ο Μακρυγιάννης και ο Παπαδιαμάντης.

Με αυτή την έννοια, η γλώσσα δεν αποτελεί ένα στατικό σύστημα, αλλά έναν ζωντανό οργανισμό που εξελίσσεται διαρκώς, διατηρώντας παράλληλα τη σύνδεσή του με τις προηγούμενες γενιές.

Η παρακαταθήκη του Στέλιου Ράμφου

Οι απόψεις αυτές είχαν διατυπωθεί σε συνέντευξη που ο Στέλιος Ράμφος είχε παραχωρήσει στον δημοσιογράφο και καλλιτεχνικό συντάκτη Γιώργο Πηλιχό το 1983. Η συνέντευξη δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα «Τα Νέα» στις 3 Οκτωβρίου 1983, με τίτλο «Τα σχολεία μας έχουν γίνει δημόσιος κίνδυνος».

Ο Στέλιος Ράμφος, σημαντικός Έλληνας στοχαστής και συγγραφέας, έφυγε από τη ζωή στις 10 Αυγούστου 2026, αφήνοντας πίσω του ένα εκτεταμένο έργο και έναν έντονο προβληματισμό γύρω από την ελληνική παιδεία, τη γλώσσα, την κοινωνία και τον πολιτισμό.

Με αναφορές από:in.gr/Επιμέλεια:ΜΚΜ